Wanneer werd Nijmegen bevrijd?
Van 17 tot 26 september 1944 vond in onze omgeving de grootste luchtlanding plaats uit de historie. Het was een Geallieerde poging om snel door te stoten naar het Roergebied; het industriële hart van het Duitse Rijk. Eenmaal de industrie uitgeschakeld, zou Duitsland op de knieën dwingen. Deze onderneming werd Operatie Market Garden genoemd; ook bekend als ‘De slag om Arnhem’. Hierdoor werd Nijmegen bevrijd van de bezetter. De vraag luidt echter: op welke datum werd Nijmegen nu echt bevrijd van de oorlogsellende?
Nadat de Geallieerden eindelijk met veel moeite waren uitgebroken in Normandië, waaierden ze uit over Frankrijk. Op 14 september werd Maastricht al bevrijd en door de optimistische berichten van Radio Oranje en de BBC, bracht dit veel Nederlanders in een feeststemming. Reichscommissaris Arthur Seyss-Inquart had op Dolle Dinsdag (5 sept.) inmiddels de vlucht naar het oosten aanvaard; kort daarna Anton Mussert in zijn kielzog en met hem vele NSB’ers. Nog even en de oorlog zou voorbij zijn…
Echter naarmate de Geallieerden de Duitse grens naderden, nam het verzet toe en uiteindelijk zou de opmars tot staan komen. Daarom kwam de charismatische Montgomery met een gewaagd plan. Er zou een luchtlandingsleger worden ingezet om de sleutelposities – inclusief de bruggen over de Waal, Maas en Rijn – rondom Eindhoven, Nijmegen en Arnhem te bezetten. Daarna zouden de grondtroepen door een corridor trekken – dat door het parachutistenleger was gecreëerd – om vanuit Arnhem de Siegfried linie te omtrekken en vervolgens doorstoten naar het Roergebied. Hierdoor zou de oorlog snel eindigen. Aanvankelijk was het opperbevel niet enthousiast, maar het stemde uiteindelijk toch in met het plan. Eisenhower noemde het een ‘verantwoorde gok’. Een gok was het, maar verantwoord allerminst.
Een van de voorwaarden voor het slagen van het plan was een diepgaande kennis van de kwaliteit en kracht van de Duitsers in die omgeving. En precies aan die kennis ontbrak het. Men had geen rekening gehouden met de SS pantser divisies, die in de buurt van Arnhem lagen nadat ze uit het front waren teruggetrokken om te herstellen. Ook waren er teveel showstoppers: als er maar een sleutelbrug in Duitse handen zou vallen of de grondtroepen oponthoud zouden krijgen, liep het plan al gevaar.
Het zwaartepunt van de aandacht ligt sinds jaar en dag voornamelijk op de gevechten rond Arnhem en de mislukking van de operatie. Maar wat betekende dit alles voor de oude Keizer Stad? Dolle Dinsdag zou een nieuwe periode markeren in het rampjaar 1944. Het bombardement op de 17de september voorafgaande aan de operatie, was voornamelijk gericht op het Duitse afweergeschut. Hier vielen echter al de eerste burgerslachtoffers, wat direct deed denken aan het vergissingbombardement de 22ste februari, eerder dat jaar. Maar dit was slechts het begin. Veldmaarschalk Walter Model had namelijk het bevel gegeven de Waalbrug hardnekkig te verdedigen en onder geen beding op te blazen, voor het geval de Duitsers een tegenaanval zouden ondernemen. De schitterende villa’s op de Batavierenweg bijvoorbeeld zijn in deze fase van de strijd in brand geschoten door de Duitsers, omdat de Amerikanen van daaruit een aanval hadden ondernomen. En zo zijn er uiteraard veel meer voorbeelden te noemen, die het aanzicht van Nijmegen voor altijd hebben veranderd. Honderden burgers zijn bij de straatgevechten en branden omgekomen.
Nadat de gevechten de 21ste goeddeels waren gestopt en Nijmegen was ‘bevrijd’, bleef de stad een half jaar in de vuurlinie liggen. De granatentijd was begonnen. De inwoners waren gedwongen als kelderratten onder de grond te schuilen, toen de Duitsers er van alles aan deden om de Waalbrug alsnog onbruikbaar te maken omdat een tegenaanval er niet meer inzat. Een andere reden dat het in de maanden daarna granaten en bommen bleef regenen, is omdat de Geallieerden een gigantische troepenmacht hadden samengetrokken en vanuit Nijmegen, Kleef en Goch aanvielen en de Duitsers deze aanval weer beantwoordden. Tussen 7 en 17 maart 1945 probeerden de Duitsers voor de laatste keer de Geallieerden tegen te houden met granaatbeschietingen.
Het resultaat van operatie Market Garden was dat de bezetter inderdaad werd verdreven, maar Nijmegen frontstad werd met alle ellende die daarbij hoorde. Bijna iedere dag waren er inslagen van Duitse granaten of bommen van de Luftwaffe – ondanks geallieerd luchtoverwicht – die veel slachtoffers maakten. In de nacht van 16 op 17 maart 1945 viel de laatste Duitse granaat. Die ochtend maakte het nog twee slachtoffers; een met dodelijke afloop. Hierna kreeg Nijmegen pas rust en kon het bouwen aan de toekomst. Echter, ook dat was geen gemakkelijke opgave. Het is ronduit pijnlijk dat de overheid aanvankelijk weinig oog had voor de Nijmeegse schade en slachtoffers uit de oorlog. Want die loog er niet om: 2200 doden, 5500 gewonden, het hele centrum verwoest met 400 zakenpanden, 60 straten en 7 kerken, de universiteitgebouwen, 2260 huizen en nog eens 13000 huizen waren beschadigd. Dat was de balans kort na het einde van de oorlog. Ofschoon het exacte aantal doden en gewonden niet meer te geven is, mag het duidelijk zijn dat Nijmegen zwaar heeft geleden; meer dan menigeen denkt.
Emíle Stoffels
